Wet en regelgeving in de zorg — het wettelijk kader voor de Nederlandse zorgsector

Wet langdurige zorg — Wlz

De Wet langdurige zorg is van toepassing op mensen met een blijvende behoefte aan permanent toezicht of 24-uurszorg — zoals ouderen met vergevorderde dementie, mensen met een ernstige verstandelijke beperking of mensen met een complexe somatische aandoening. De Wlz wordt gefinancierd vanuit een verplichte volksverzekering en uitgevoerd door zorgkantoren namens de Rijksoverheid.

Voor wie is de Wlz bedoeld?

De Wlz is bedoeld voor mensen die voldoen aan de volgende criteria:

• Blijvende behoefte aan permanent toezicht of 24-uurszorg in de nabijheid
• De zorgbehoefte kan niet worden ingevuld vanuit de Wmo of Zvw
• Een positieve indicatie van het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ)

Wat regelt de Wlz voor zorgplannen?

Onder de Wlz gelden specifieke eisen aan het zorgplan — het wordt opgesteld binnen zes weken na de start van de zorgverlening, omvat alle levensdomeinen van de cliënt en wordt minimaal één keer per jaar geëvalueerd. De cliënt of zijn wettelijk vertegenwoordiger ondertekent het zorgplan.

Wie voert de Wlz uit?

De Wlz wordt uitgevoerd door zorgkantoren — regionale organisaties die namens de overheid de zorg inkopen bij gecertificeerde zorgaanbieders. Het CIZ beoordeelt of iemand in aanmerking komt voor Wlz-zorg.

Zorgvormen onder de Wlz

Cliënten met een Wlz-indicatie kunnen kiezen uit verschillende zorgvormen:

• Zorg met verblijf — de cliënt woont in een zorginstelling
• Volledig pakket thuis (VPT) — alle zorg thuis geleverd door één zorgaanbieder
• Modulair pakket thuis (MPT) — zorg thuis geleverd door meerdere aanbieders
• Persoonsgebonden budget (PGB) — de cliënt regelt zelf zijn zorg met een budget

Wet maatschappelijke ondersteuning — WMO

De Wet maatschappelijke ondersteuning regelt ondersteuning voor mensen die moeite hebben om zelfstandig te wonen en te participeren in de samenleving — maar die niet in aanmerking komen voor de Wlz. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wmo — wat betekent dat de specifieke invulling per gemeente kan verschillen.

Voor wie is de Wmo bedoeld?

De Wmo is bedoeld voor mensen die ondersteuning nodig hebben bij:

• Zelfstandig wonen — woningaanpassingen, hulpmiddelen
• Dagelijkse activiteiten — huishoudelijke hulp, persoonlijke verzorging
• Participatie in de samenleving — dagbesteding, begeleiding
• Mantelzorgondersteuning — respijtzorg, informatie en advies

Hoe vraag ik Wmo-ondersteuning aan?

Wmo-ondersteuning wordt aangevraagd bij de gemeente. De gemeente voert een onderzoek uit naar de behoeften van de aanvrager — het zogenoemde keukentafelgesprek — en stelt op basis hiervan een ondersteuningsplan op.

Wat regelt de Wmo voor zorgplannen?

Onder de Wmo wordt een ondersteuningsplan opgesteld op basis van een individueel onderzoek naar de behoeften van de cliënt. De cliënt wordt actief betrokken bij het opstellen van het plan en de gemeente is verplicht om de mogelijke betrokkenheid van mantelzorgers te bespreken.

Eigen bijdrage Wmo

Voor Wmo-voorzieningen kan een eigen bijdrage worden gevraagd — het abonnementstarief. De hoogte van de eigen bijdrage is wettelijk bepaald en geldt voor alle Wmo-voorzieningen ongeacht het inkomen of vermogen van de cliënt.

Jeugdwet

De Jeugdwet regelt alle hulp en ondersteuning voor jeugdigen tot 18 jaar — jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Jeugdwet en zijn verplicht om een samenhangend aanbod van jeugdhulp te organiseren voor alle jeugdigen in hun gemeente.

Voor wie is de Jeugdwet bedoeld?

De Jeugdwet is bedoeld voor jeugdigen tot 18 jaar — en in sommige gevallen tot 23 jaar — die hulp en ondersteuning nodig hebben bij:

• Opgroei- en opvoedingsproblemen
• Psychische problemen en stoornissen
• Een verstandelijke beperking
• Kindermishandeling of huiselijk geweld
• Jeugdbescherming en jeugdreclassering

Wat regelt de Jeugdwet voor zorgplannen?

Onder de Jeugdwet wordt het zorgplan aangeduid als hulpverleningsplan of gezinsplan. Dit plan wordt opgesteld in samenspraak met de jeugdige en zijn ouders of verzorgers. De jeugdige wordt — afhankelijk van leeftijd en ontwikkelingsniveau — actief betrokken bij het opstellen van het plan.

Vrijwillige en gedwongen jeugdhulp

De Jeugdwet kent zowel vrijwillige jeugdhulp — waarbij ouders en jeugdigen zelf instemmen met de hulp — als gedwongen jeugdhulp in het kader van een kinderbeschermingsmaatregel of jeugdreclassering.

Zorgverzekeringswet

De Zorgverzekeringswet regelt de verplichte basisverzekering voor medische zorg in Nederland. Iedere inwoner van Nederland is verplicht een basisverzekering af te sluiten bij een zorgverzekeraar. De Zvw vergoedt onder andere huisartsenzorg, ziekenhuiszorg, medicijnen en wijkverpleging.

Wat valt onder de Zvw?

De Zvw vergoedt een breed pakket aan medische zorg — het zogenoemde basispakket:

• Huisartsenzorg en verloskundigezorg
• Ziekenhuiszorg en medisch-specialistische zorg
• Wijkverpleging — verpleging en verzorging thuis
• Geestelijke gezondheidszorg — GGZ
• Medicijnen en hulpmiddelen
• Tandheelkundige zorg — beperkt pakket

Wijkverpleging en het zorgplan

Wijkverpleging valt onder de Zvw en omvat verpleging en verzorging thuis. Een wijkverpleegkundige stelt een zorgplan op voor de cliënt — in afstemming met de huisarts en andere betrokken zorgverleners. De indicatiestelling voor wijkverpleging wordt uitgevoerd door de wijkverpleegkundige zelf.

Eigen risico Zvw

Verzekerden betalen een verplicht eigen risico voor zorg uit de Zvw — met uitzondering van huisartsenzorg en verloskundige zorg. De hoogte van het eigen risico wordt jaarlijks vastgesteld door de overheid.

WGBO — Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst

De Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst regelt de rechten en plichten van patiënten en zorgverleners bij medische behandeling. De WGBO is van toepassing op alle geneeskundige behandelingsovereenkomsten — van een bezoek aan de huisarts tot een complexe chirurgische ingreep.

Belangrijkste rechten van de patiënt onder de WGBO

• Recht op informatie — de zorgverlener is verplicht de patiënt duidelijk te informeren over de diagnose, behandeling en vooruitzichten
• Recht op toestemming — de zorgverlener mag alleen behandelen met toestemming van de patiënt — het informed consent principe
• Recht op inzage — de patiënt heeft recht op inzage in het eigen medisch dossier
• Recht op privacy — de zorgverlener heeft een geheimhoudingsplicht
• Recht op een second opinion — de patiënt mag altijd een tweede mening vragen
• Recht op correctie — de patiënt heeft het recht om onjuistheden in het dossier te laten corrigeren

Bewaarplicht medisch dossier

Onder de WGBO geldt een bewaarplicht van 20 jaar voor medische dossiers — inclusief zorgplannen en behandelplannen. Na het overlijden van de patiënt gaat de bewaarplicht nog 20 jaar door.

WGBO en het zorgplan

De WGBO is direct van toepassing op zorgplannen — het recht op inzage, het recht op een kopie en het recht op correctie van het zorgplan vloeien rechtstreeks voort uit de WGBO.

AVG en privacy in de zorg

De Algemene Verordening Gegevensbescherming — AVG — is de Europese privacywetgeving die regelt hoe organisaties omgaan met persoonsgegevens. In de zorgsector zijn de privacy-eisen bijzonder streng omdat gezondheidsgegevens worden aangemerkt als bijzondere persoonsgegevens die extra bescherming verdienen.

Wat zijn bijzondere persoonsgegevens in de zorg?

Gezondheidsgegevens worden onder de AVG aangemerkt als bijzondere persoonsgegevens — zoals:

• Diagnoses en medische informatie
• Zorgplannen en behandelplannen
• Medicatiegegevens
• Psychologische informatie
• Genetische en biometrische gegevens

Verplichtingen van zorginstellingen onder de AVG
Zorginstellingen zijn onder de AVG verplicht om:

• Persoonsgegevens alleen te verwerken met een wettelijke grondslag
• Gegevens alleen te delen met bevoegde zorgverleners
• Adequate beveiligingsmaatregelen te treffen
• Een verwerkingsregister bij te houden
• Datalekken te melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens
• Een Functionaris Gegevensbescherming aan te stellen bij grootschalige verwerking

Rechten van cliënten onder de AVG

Cliënten hebben onder de AVG het recht op:

• Inzage in hun eigen gegevens
• Correctie van onjuiste gegevens
• Verwijdering van gegevens — het recht om vergeten te worden
• Beperking van de verwerking
• Overdraagbaarheid van gegevens — dataportabiliteit

AVG en het elektronisch patiëntdossier

Het elektronisch patiëntdossier bevat bijzondere persoonsgegevens en moet daarom voldoen aan strenge AVG-eisen — adequate beveiliging, strikte toegangscontrole en heldere afspraken over welke zorgverleners toegang hebben tot welke gegevens.

IGJ — toezicht en handhaving

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ziet toe op de kwaliteit en veiligheid van de zorg in Nederland. De IGJ inspecteert zorginstellingen, beoordeelt of zij voldoen aan de wettelijke eisen en kan handhavend optreden als de kwaliteit of veiligheid van de zorg in het geding is.

Wat controleert de IGJ?

Bij inspecties beoordeelt de IGJ onder andere:

• De kwaliteit en volledigheid van zorgplannen
• De naleving van wet- en regelgeving
• De veiligheid van medicatieprocessen
• De hygiëne en infectiepreventie
• De deskundigheid van zorgverleners
• De klachtenbehandeling door de zorginstelling
• De informatiebeveiliging en privacy

Handhavingsinstrumenten van de IGJ

Als de IGJ constateert dat een zorginstelling niet voldoet aan de wettelijke eisen — kan zij verschillende handhavingsinstrumenten inzetten:

• Verbeterplan — de zorginstelling moet aantonen hoe zij de tekortkomingen gaat oplossen
• Aanwijzing — een formele maatregel waarbij de zorginstelling verplicht wordt om binnen een bepaalde termijn verbeteringen door te voeren
• Bevel — een directe opdracht om onmiddellijk actie te ondernemen
• Boete — een financiële sanctie bij ernstige overtredingen
• Intrekking toelating — in het meest ernstige geval kan de IGJ de toelating van een zorginstelling intrekken

Melden bij de IGJ

Cliënten, mantelzorgers en zorgverleners kunnen zorgen over de kwaliteit of veiligheid van zorg melden bij de IGJ via het Landelijk Meldpunt Zorg.